TOKAT-KADIN-BAĞ

 

1- TOKAT’IN KADINLA OLAN BAĞI:

Teolojik, Sosyolojik, Kültürel, Tarihsel ve Coğrafi Bir İnceleme

Özet

Bu çalışma, Tokat ilinin tarihsel ve kültürel dokusu içerisinde kadının konumunu teolojik, sosyolojik, kültürel, tarihsel ve coğrafi boyutlarıyla incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, Tokat özelinde kadın figürünün yalnızca aile içi rollerle sınırlı olmadığını; inanç önderliği, üretim, liderlik, mimari temsil, folklor ve toplumsal hafıza alanlarında da merkezi bir konuma sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bağlamda Tokat, Anadolu’da kadın temsili açısından özgün ve güçlü bir örnek oluşturmaktadır.

1. Giriş

Kültür, genetik aktarımın ötesinde, bireyin içinde yaşadığı toplumsal çevre aracılığıyla edindiği tüm anlam dünyasını kapsar (Tylor, 1871; Güvenç, 1984). İbn Haldun’un coğrafya ve iklimin insan karakteri üzerindeki etkisine dair yaklaşımı dikkate alındığında, Tokat’ın doğal, tarihsel ve kültürel koşullarının kadın algısının oluşumunda belirleyici olduğu söylenebilir.

Bu çalışma, Tokat’ta kadının nasıl temsil edildiğini ve bu temsilin hangi tarihsel ve kültürel katmanlar üzerinden kurulduğunu analiz etmektedir.

2. Kuramsal Çerçeve

Araştırma şu kuramsal temellere dayanmaktadır:

• Kültürün bütüncül tanımı (Tylor, 1871)
• Mekân–kimlik ilişkisi (Relph, 1976; Lefebvre, 1991)
• Toplumsal cinsiyetin kültürel inşası (Scott, 1986)
• İbn Haldun’un coğrafya-toplum ilişkisi yaklaşımı

3. Bulgular

3.1 Teolojik Boyut

Tokat ve çevresinde kadın figürü, tarihsel olarak yalnızca biyolojik değil, kutsal ve sembolik bir anlam da taşımaktadır.

• Komana Antik Kenti’ndeki Ma Tanrıçası kültü, kadının savaşçı ve koruyucu yönünü temsil eder.
• Horoztepe bronz emziren kadın heykelciği, bereket ve ana tanrıça geleneğini yansıtır.
• Anşa Bacı (Bektaşi-Alevi geleneği) ve Arife Hoş Lika Konevi (Mevlevilik) örnekleri, kadının inanç önderliği rolünü göstermektedir.
• Kur’an-ı Kerim’deki Mümtahine Suresi, kadının ahlaki ve toplumsal sorumluluklarının teolojik çerçevesini sunar.

3.2 Sosyolojik ve Kültürel Boyut

Tokat folkloru ve gündelik yaşamında kadın merkezi bir figürdür:

• Omuz Halayı, kadına verilen değerin sembolik bir ifadesidir.
• Konak mimarisi (Yoğurtçuoğlu ve Latifoğlu Konakları), kadının aile içindeki statüsünü mekânsal olarak yansıtır.
• Halk edebiyatı ve şiirde kadın figürü yüksek ahlaki değerlerle temsil edilir.

3.3 Tarihsel Boyut

• Milli Mücadele sürecinde Tokatlı Aliye Hanım’ın Bandırma Vapuru’nda yer alması kadının siyasal ve tarihsel özne oluşunu gösterir.
• Mahperi Hatun Kervansarayı ve Hatuniye Camii gibi yapılar, kadının kamusal alandaki izlerini ortaya koyar.
• Tokat’ın isminin İmparatoriçe Eudoksia’ya dayandırılması da kadınla olan tarihsel bağın bir göstergesidir.

3.4 Coğrafi Boyut

Yeşilırmak havzası, Tokat’ın tarımsal bereketini ve buna bağlı olarak “toprak ana” metaforunu besler. Verimli topraklar ve su kültürü, kadının üretkenlik ve koruyuculuk rollerinin mekânsal temsiline dönüşmüştür.

4. Değerlendirme

Tokat örneğinde kadın, yalnızca özel alanla sınırlı bir figür değildir. İnanç, üretim, liderlik, estetik ve toplumsal hafıza alanlarında kurucu bir rol üstlenmiştir. Bu durum Tokat’ı Anadolu’da kadın temsili açısından özgün bir sosyo-kültürel laboratuvar haline getirmektedir.

5. Sonuç

Bu araştırma, Tokat’ta kadının kültürel belleğin taşıyıcısı, toplumsal düzenin kurucusu ve tarihsel sürekliliğin aktörü olduğunu göstermektedir. Tokat’ın “kadınla kurduğu bağ”, bireysel değil, kolektif bir medeniyet tasavvurunun parçasıdır.

2- Teolojik, Sosyolojik, Kültürel, Tarihsel ve Coğrafi Bir İnceleme

Ayla Bağ

Bağımsız Araştırmacı

Türkiye

E-posta: (isteğe bağlı)

Özet

Bu bildiri, Tokat ilinde kadının toplumsal, kültürel ve tarihsel konumunu teolojik, sosyolojik, kültürel, tarihsel ve coğrafi boyutlarıyla incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma, Tokat özelinde kadın figürünün yalnızca aile içi rollerle sınırlı kalmadığını; inanç önderliği, üretim, liderlik, mimari temsil, folklor ve kolektif hafıza alanlarında kurucu bir işlev üstlendiğini ortaya koymaktadır. Nitel betimsel yöntemle yürütülen bu araştırmada yazılı kaynaklar, arkeolojik bulgular ve kültürel miras öğeleri birlikte değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, Tokat’ın Anadolu’da kadın temsili açısından özgün bir sosyo-kültürel model sunduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler: Tokat, kadın, kültür, toplumsal cinsiyet, mekân, Anadolu.

1. Giriş

Kültür, genetik yollarla aktarılmayan; bireyin toplum içinde kazandığı bilgi, inanç, değer ve pratiklerin bütünüdür (Tylor, 1871). Mekânın kimlik inşasındaki rolü dikkate alındığında (Lefebvre, 1991), belirli coğrafyaların belirli toplumsal temsilleri üretmesi kaçınılmazdır. İbn Haldun’un (2004) coğrafya ve iklimin insan karakteri üzerindeki etkisine dair yaklaşımı bu bağlamda önemlidir.

Bu bildiri, Tokat’ın tarihsel ve kültürel dokusu içinde kadının nasıl temsil edildiğini ve bu temsilin hangi toplumsal süreçler üzerinden kurulduğunu analiz etmeyi amaçlamaktadır.

2. Kuramsal Çerçeve

Araştırma üç temel kuramsal eksene dayanmaktadır:

(1) Kültürün bütüncül tanımı (Tylor, 1871; Güvenç, 1984),

(2) Mekân-kimlik ilişkisi (Relph, 1976; Lefebvre, 1991),

(3) Toplumsal cinsiyetin tarihsel ve kültürel inşası (Scott, 1986).

Bu yaklaşımlar, kadının Tokat bağlamında yalnızca biyolojik değil; sembolik, toplumsal ve kültürel bir aktör olarak ele alınmasını mümkün kılmaktadır.

3. Bulgular

3.1. Teolojik Boyut

Tokat ve çevresinde kadın figürü kutsal ve sembolik anlamlar taşımaktadır. Komana Antik Kenti’ndeki Ma Tanrıçası kültü kadının savaşçı ve koruyucu yönünü; Horoztepe’de bulunan emziren kadın heykelciği ise bereket ve ana tanrıça geleneğini temsil etmektedir. Anşa Bacı (Bektaşi-Alevi geleneği) ve Arife Hoş Lika Konevî (Mevlevilik) örnekleri, kadının inanç önderliği rolünü ortaya koymaktadır.

3.2. Sosyolojik ve Kültürel Boyut

Tokat folklorunda ve gündelik yaşamında kadın merkezi bir figürdür. Omuz Halayı, kadına verilen değerin sembolik bir ifadesi olarak öne çıkmaktadır. Konak mimarisi (Yoğurtçuoğlu ve Latifoğlu Konakları) kadının aile içindeki statüsünü mekânsal olarak yansıtmaktadır. Halk şiiri ve sözlü kültür ürünlerinde kadın, ahlaki ve estetik değerlerin taşıyıcısıdır.

3.3. Tarihsel Boyut

Milli Mücadele sürecinde Tokatlı Aliye Hanım’ın Bandırma Vapuru’nda yer alması, kadının tarihsel özne olarak rolünü göstermektedir. Mahperi Hatun Kervansarayı ve Hatuniye Camii gibi yapılar, kadının kamusal ve mimari alandaki izlerini ortaya koymaktadır.

3.4. Coğrafi Boyut

Yeşilırmak Havzası’nın verimli yapısı, “toprak ana” metaforunun toplumsal bilinçte yerleşmesine katkı sağlamıştır. Su ve toprak kültürü, kadının üretkenlik ve koruyuculuk rollerinin mekânsal karşılığı olarak okunabilir.

4. Sonuç

Tokat örneği, kadının yalnızca aile içi rollerle sınırlı olmadığını; inanç, kültür, üretim, mimari ve toplumsal hafıza alanlarında kurucu bir özne olduğunu göstermektedir. Bu yönüyle Tokat, Anadolu’da kadın temsili açısından özgün bir sosyo-kültürel model sunmaktadır.

Kaynakça (APA 7)

Güvenç, B. (1984). İnsan ve kültür. Remzi Kitabevi.

İbn Haldun. (2004). Mukaddime (Çev. S. Uludağ). Dergâh Yayınları. (Orijinal eser 1377)

Lefebvre, H. (1991). The production of space. Blackwell.

Relph, E. (1976). Place and placelessness. Pion.

Scott, J. W. (1986). Gender: A useful category of historical analysis. The American Historical Review, 91(5), 1053–1075.

Tylor, E. B. (1871). Primitive culture. John Murray.

Kaynakça (örnek)

• Güvenç, B. (1984). İnsan ve Kültür. Remzi.
• İbn Haldun. Mukaddime.
• Lefebvre, H. (1991). The Production of Space.
• Scott, J. (1986). Gender: A Useful Category of Historical Analysis.
• Tylor, E. B. (1871). Primitive Culture.