UNESCO TÜRKİYE
SOMUT OLMAYAN KÜLTÜREL MİRAS
ULUSAL ENVANTER BAŞVURU FORMU
1. Miras Unsurunun Adı
Kırkkızlar Efsanesi
2. Miras Unsurunun Türü
☑ Sözlü Anlatımlar ve Anlatı Gelenekleri
☑ Toplumsal Uygulamalar, Ritüeller ve Şölenler
☑ Doğa ve Evrenle İlgili Bilgi ve Uygulamalar
3. Miras Unsurunun Tanımı
Kırkkızlar Efsanesi, Tokat ili ve özellikle Niksar ilçesi merkezli olarak kuşaktan kuşağa aktarılan, kadın dayanışmasını, toplumsal adaleti ve merhameti merkeze alan sözlü bir anlatıdır. Efsane; zalim bir yönetici figürü karşısında, kralın kızının öncülüğünde bir araya gelen kırk kadının, saray kaynaklarını halk yararına kullanmasını ve bu uğurda verdikleri mücadeleyi konu edinmektedir.
Anlatının temel unsurları; kadınların kolektif direnişi, paylaşım ve ahlaki sorumluluk bilinci ile doğa unsurlarıyla (özellikle Yeşilırmak) kurulan sembolik ilişkidir. Kralın kızının Yeşilırmak ile bütünleşmesi, efsanenin kültürel coğrafya boyutunu güçlendiren önemli bir motiftir.
4. Coğrafi Konum
- İl: Tokat
- İlçe: Niksar
- İlişkili Mekânlar:
- Kırkkızlar Türbesi (Zeytin Dibi Mahallesi – Niksar)
- Tokat Gök Medrese Müzesi
- Yeşilırmak Havzası
5. Tarihçe ve Köken
Kırkkızlar Efsanesi’nin kökeni kesin tarihsel belgelerle belirlenememekle birlikte, sözlü anlatı geleneği içerisinde yüzyıllardır aktarıldığı bilinmektedir. Anlatı; eski Türk mitolojik unsurları, İslamî ahlak anlayışı ve Anadolu halk kültürünün ortak değerlerini bir araya getiren senkretik bir yapı sergilemektedir.
Efsane, bölgenin sosyal yapısı, kadın emeği ve imece kültürüyle güçlü bir ilişki içindedir.
6. Taşıyıcılar ve Aktarıcılar
- Yerel halk (özellikle kadın anlatıcılar)
- Aile büyükleri (anneler, nineler)
- Halk oyunu ekipleri
- Yerel araştırmacılar ve folklor derleyicileri
Aktarım, ağırlıklı olarak sözlü anlatım, halk oyunları ve mekân anlatıları yoluyla gerçekleşmektedir.
7. Toplumsal İşlev ve Kültürel Anlam
Kırkkızlar Efsanesi, Tokat yöresinde kadınların:
- Dayanışma,
- Merhamet,
- Adalet,
- Üretkenlik
gibi değerlerle özdeşleştirilmesini sağlayan önemli bir kültürel referanstır. Efsane, toplumsal hafızada kadınları edilgen değil; dönüştürücü ve kurucu özne olarak konumlandırmaktadır.
Ayrıca anlatı, Yeşilırmak ile ilişkilendirilerek doğa–insan–kültür bağını güçlendirmektedir.
8. Yaşayan Bir Miras Olma Niteliği
Kırkkızlar Efsanesi, günümüzde de:
- Yerel anlatılarda,
- Halk oyunlarında,
- Kültürel etkinliklerde,
- Kadın emeği ve dayanışmasına ilişkin söylemlerde
yaşatılmaktadır. Bu yönüyle efsane, UNESCO’nun “yaşayan miras” tanımıyla örtüşmektedir.
9. Kadınların Rolü
Efsanenin taşıyıcıları ve başat aktörleri kadınlardır. Kadınlar, hem anlatının öznesi hem de aktarıcısıdır. Kadın emeği, paylaşım ve toplumsal sorumluluk, anlatının merkezinde yer almaktadır. Bu durum, UNESCO’nun toplumsal cinsiyet eşitliği ve kapsayıcılık ilkeleriyle uyumludur.
10. Tehditler
- Sözlü aktarım zincirinin zayıflaması
- Genç kuşakların yerel anlatılara ilgisinin azalması
- Mekânsal ve ritüel bağların kopma riski
11. Koruma ve Sürdürülebilirlik Önlemleri
- Sözlü tarih ve derleme çalışmalarının yapılması
- Kadın anlatıcıların desteklenmesi
- Halk oyunlarının belgelenmesi
- Eğitim materyallerine dâhil edilmesi
- Kültürel rota ve anlatı haritalarının oluşturulması
12. Topluluk Onayı
Kırkkızlar Efsanesi, Tokat ve Niksar yöresi halkı tarafından sahiplenilen ve kültürel kimliğin bir parçası olarak kabul edilen bir miras unsurudur. Yerel toplulukların bu mirasın korunmasına yönelik gönüllü desteği bulunmaktadır.
13. Sonuç
Kırkkızlar Efsanesi; kadın merkezli yapısı, kültürel coğrafya ile kurduğu ilişki ve toplumsal değerleri yansıtan içeriğiyle Türkiye’nin Somut Olmayan Kültürel Miras Ulusal Envanteri’ne dâhil edilmesi gereken özgün bir kültürel miras unsurudur.
